Recording intelligenceAI-generated brief · check the source for context

Dərs 1. İbtidai icma cəmiyyəti (Abituriyentlər üçün)

37:45 recording · AZ · 1 speaker

Watch the original

Executive Summary AI
  • Müəllim 2025-2026-cı tədris ilinin ilk dərsini açır və ibtidai icma cəmiyyətinin qəbulun hər 30 sualından birini təşkil etdiyini, ona görə mütləq öyrənilməli olduğunu deyir.
  • Paleolit üç mərhələyə bölünür: alt paleolitdə bacarıqlı insan, ulu icma və mənimsəmə təsərrüfatı var, Azıq mağarasında 20-ci əsrin 60-cı illərində Məmnədəni Hüseynov tərəfindən 350-400 min il əvvələ aid alt çənə sümüyü tapılıb, ocaq izləri isə 700 min il əvvələ aiddir.
  • Orta paleolitdə neandertal insan süni yolla od əldə edir və axirət dünyasına inanır, üst paleolitdə ağıllı insan (homo sapiens) və qəbilə icması — ana xaqanlığı meydana gəlir.
  • Mezolitdə ox və kaman kəşf edilir, ibtidai maldarlıq və əkinçilik yaranır, beləliklə istehlakdan istehsala keçid baş verir; neolitdə istehsal təsərrüfatı tam formalaşır və bu dəyişikliklər neolit inqilabı adlanır.
  • Erkən tuncda toxanı xış əvəz edir, fiziki güc kişi əməyini ön plana çıxarır və ana xaqanlığı ata xaqanlığı ilə əvəzlənir; son tunc və ilk dəmir dövründə tacirlərin ayrılması ilə icma dağılır, siniflər və dövlətlər meydana gəlir.

Brief overview

Abituriyentlər üçün ibtidai icma cəmiyyəti: daş, tunc və dəmir dövrlərinin bütün yenilikləri ardıcıl izah olunur.

  1. İbtidai icma hər imtahanda bir sualdırMüəllim deyir ki, qəbulun hər 30 sualının birini bu mövzu təşkil edir və may, iyul imtahanlarında mütləq düşür.
  2. Dövrün adındakı "lit" daş dövrü demədirPaleolit, mezolit, neolit, eneolit — arxasında "lit" olan hər dövr daş dövrünə aiddir.
  3. Hər dövrü yeniliyi ilə yadda saxlaOx və kaman mezolitin, neolit inqilabı neolitin, xış və ata xaqanlığı erkən tuncun, tacirlərin ayrılması son tuncun yeniliyidir.

Questions this recording answers

10 questions, each answered where it is said
İbtidai icma cəmiyyəti hansı dövrlərə bölünür?

Müəllim izah edir ki, ibtidai icma alətlərin hazırlanma texnologiyasına görə üç dövrə bölünür: daş dövrü, tunc dövrü və dəmir dövrü. Daş dövrü də öz növbəsində qədim daş (paleolit), orta daş (mezolit), yeni daş (neolit) və mis-daş (eneolit) dövrlərinə ayrılır. Adında "lit" olan hər dövr daş dövrüdür.

Azərbaycanda ilk insan qalıqları harada tapılıb?

Alt paleolit dövrünə aid ilk insan qalıqları Xocavənd rayonu ərazisindəki Azıx mağarasında tapılıb. Mağarada 20-ci əsrin 60-cı illərində Məmmədəli Hüseynov araşdırma aparıb. Ən məşhur tapıntı 350-400 min il bundan əvvələ aid insan alt çənə sümüyüdür, dünyada 4-cü belə tapıntıdır. Ocaq izləri 700 min il əvvələ gedib çıxır.

Ayı kəlləsindəki cızıqlar nəyi sübut edir?

Azıx mağarasında tapılan ayı kəlləsinin üzərində cızıqlar var. Müəllimə görə bu cızıqlar əsasında alt paleolit dövründə ibtidai incəsənətin və ilkin dini təsəvvürlərin formalaşdığını deyə bilərik. Alt paleolit mədəniyyəti isə Azıx mağarası Quruçay vadisində yerləşdiyi üçün Quruçay mədəniyyəti adlanır. Əsas alət materialı çaxmaqdaşıdır.

Neandertal insanı bacarıqlı insandan nə ilə fərqlənir?

Orta paleolitdə yaşayan neandertal insan süni yolla od əldə edə bilib, onda təbiət qüvvələri ilə bağlı dini təsəvvürlər formalaşıb və axirət dünyasına inam meydana gəlib. Oxşar cəhətlər isə odur ki, təsərrüfat yenə mənimsəmə təsərrüfatı, icma isə yenə ulu icma olaraq qalır.

Ağıllı insan (homo sapiens) necə meydana gəldi?

Üst paleolitdə ağıllı insan meydana gəldi. Müəllim izah edir ki, süni odda bişirilən yumşaq ət yüz min illər ərzində çənənin kiçilməsinə, beynin isə böyüməsinə səbəb olub. Beyin böyüdükcə şüur inkişaf edib, rabitəli nitq yaranıb. Bu dövrdə daimi kollektiv olan qəbilə icması və ana haqqı meydana gəlir.

Mezolit dövründə hansı mühüm yeniliklər baş verdi?

Mezolit e.ə. 12-8-ci minilliyləri əhatə edir. Ən önəmli yenilik ox və kamanın kəşfidir, bunun nəticəsində ilk əhliləşdirilən heyvan it olub, ibtidai maldarlıq və əkinçilik meydana gəlib. Bu, istehlakdan istehsala keçid deməkdir. Həmçinin mikrolit, yəni kiçik ölçülü alətlər yaranıb. Əsas abidələr Qobustan və Damcılı mağarasıdır.

Neolit inqilabı nədir?

Neolit dövrü e.ə. 8-6-cı minilliyləri əhatə edir. Bu dövrdə istehsal təsərrüfatına keçid tam formalaşır, əsas məşğuliyyət əkinçilik və maldarlıq olur, insanlar oturaq həyata keçir. Boş vaxt artdığı üçün toxuculuq və dulusçuluq yaranır. Bu dəyişikliklərə neolit inqilabı deyilir, inqilab isə çevriliş, dəyişiklik deməkdir.

Eneolit dövründə misdən nə üçün istifadə edilirdi?

Eneolitdə ilk metal olan mis kəşf edilir. Lakin mis kövrək olduğu üçün ondan əmək alətləri az hazırlanırdı, əsasən məişət və bəzək əşyaları düzəldilirdi. Bu dövrün əkinçiliyi toxa əkinçiliyidir, ölüləri evin içində dəfn edib üzərinə qan rəngli boya tökürdülər, evləri çiy kərpic və möhrədən tikirdilər.

Erkən tunc dövründə ana haqqı niyə ata haqqı ilə əvəz olundu?

Əkin sahələri genişləndiyi üçün toxa xışla əvəz olundu. Xış fiziki güc tələb etdiyindən kişi əməyi ön plana keçdi, qəbilələr birləşib tayfalar yaratdı və ana haqqı ata haqqı ilə əvəz olundu. Birinci ictimai əmək bölgüsündə maldarlıq əkinçilikdən ayrıldı və köçmə yaylaq maldarlığı meydana gəldi.

Orta tunc dövründə hansı ilkin şəhər mərkəzləri yarandı?

Orta tunc dövrünün mədəniyyəti boyalı qablar mədəniyyətidir. Bu dövrdə ikinci ictimai əmək bölgüsü ilə sənətkarlıq ayrıldı, ticarət inkişaf etdi, bağçılıq, bostançılıq və üzümçülük yarandı. İlkin şəhər tipli yaşayış məskənləri Naxçıvanda Kültəpə, Qarabağda Üzərliktəpə və Urmiyada Göytəpədir. Tayfa ittifaqları da bu dövrdə yaranır.

Key Quote
“Yəni, sən bu mövzunu öyrən, qoy cibinə ki, bir sualın hazırdır.”
— Stara Müzəffər
Key Quote
“Dünyada 4-cü qədər tapıntıdır və buna görə biz deyirik ki,”
— Stara Müzəffər
Key Quote
“Bunların hər birinin yerini xəritədə mütləq şəkildə öyrənmək lazımdır.”
— Stara Müzəffər
Report this page
What is wrong with this page?