Uşaq bağçasında nitqin inkişafı yeddi vəzifə üzərində qurulur: lüğət ehtiyatından savad təliminə hazırlığa qədər.
Cəmi yeddi vəzifə var: lüğət ehtiyatının zənginləşdirilməsi, nitqin səs mədəniyyətinin tərbiyə edilməsi, nitqin qrammatik quruluşunun formalaşması, danışıq (dialoji) nitqinin formalaşdırılması, nəql etmənin (monoloji nitqin) formalaşdırılması, bədii ədəbiyyatla tanışlıq və uşaqların savad təliminə hazırlanması. Müəllim bunların adlarını yadda saxlamağı tövsiyə edir.
Lüğət ehtiyatının inkişafı uşağın ətrafındakı insanlarla ünsiyyətindən və təqlid etməsindən asılıdır. Nümunə olaraq deyilir ki, heç kimin danışmadığı otaqdakı üç yaşlı uşağın nitqi və lüğəti inkişaf etməz. Ona görə də uşaqla ünsiyyət qurmaq lazımdır; bunun üçün ən çox şərait bağçada yaradılır.
Müəllim xatırladır ki, savad təlimində də keçildiyi kimi, uşaqlarda səsləndirməyə və təqlid etməyə maraq üç yaşdan oyanır. Uşaq bağçası isə uşaqların lüğət ehtiyatının sürətlə zənginləşməsi üçün əlverişli şərait yaradır, uşağın söz seçimi ətraf aləmdən və ünsiyyətdə olduğu adamların nitqindən asılıdır.
Monoloji nitq dialoji nitqin əsasında yaranır. Onu monoloji adlandırırlar, çünki burada nəql etmə var. Monoloji nitq rabitəli nitqin ən yüksək forması sayılır. Müəllim vurğulayır ki, testdə monoloji nitqin nəyin əsasında yarandığı soruşularsa, cavab dialoji nitq olmalıdır.
Dialoji, yəni danışıq nitqi dördüncü vəzifədir. O, eşitmək və başa düşmək, danışığı davam etdirmək, suallara cavab vermək və müsahibə sual vermək kimi bacarıqları nəzərdə tutur. Müəllim deyir ki, cümlədə bu bacarıqlar sadalanırsa, söhbət dialoji nitqin formalaşdırılmasından gedir.
Uşaq bağçasının məktəbə hazırlıq qruplarında savad təliminə hazırlıq uşaqlarda şifahi nitqə yeni münasibət formalaşdırır. Uşaqlar cümlə, söz, heca və səslərlə praktiki tanış olur, onlardan istifadə edir. Buna görə düzgün tələffüz məhz məktəbə hazırlıq qrupunda daha çox özünü göstərir; bu testdə düşə bilər.
Lüğət dilin tikinti materialıdırsa, qrammatika sözlərin dəyişməsi və cümlədə birləşməsi normalarını müəyyənləşdirir. Tərbiyəçi uşaqları tədricən yeni qrammatik formalarla tanış edir. Məsələn, bir neçə ağaca uşaq sadəcə 'ağac' deyirsə, bu düzgün nitq deyil; cəm şəkilçisi ilə 'ağaclar' deməlidir.
Tərbiyəçilərin sistemli işi və uşaqlarla məqsədyönlü ünsiyyətdə olması onların lüğətinə güclü təsir edir. Əsas iş tərbiyəçi müəllimlərin üzərinə düşür, evdə isə valideynlər də rol oynayır. Uşaqla ünsiyyətə girilməsə, əlaqə saxlanmasa, onda ünsiyyət inkişaf etməyəcək və lüğət ehtiyatı zənginləşməyəcək.
Altıncı vəzifə olan bədii ədəbiyyatla tanışlıqda uşaq bağçasında uşaqların bədii əsərləri dinləməsi, onun ideya məzmununu başa düşməsi, qəhrəmanlar haqqında mühakimə yürütməsi və izah etməsi əsas rol oynayır. Müəllimə görə, əsərləri dinləmək və qəhrəmanları mühakimə etmək söhbəti bu vəzifəyə aiddir.
Birinci sinfə qəbul edilən uşaqlar üzərində müşahidələr göstərir ki, onların böyük əksəriyyəti savad təliminə hazır olmur. Ona görə bağçada uşaqlara 5-8 dəqiqə ardıcıl dinləmək, eşitmək, lazım gəldikdə yoldaşının nitqinə düzəliş vermək və əlavələr etmək üçün şərait yaradılır. 5-8 dəqiqə rəqəmi testdə düşə bilər.
“Dilin başlıca vahidi sayılan söz üzrə iş düzgün təşkil olunmalıdır.”
“Burada deyir ki, əgər uşaqda lüqət ehtiyatını inkişaf etdirmək istəyirsinizsə, ünsiyyətinə imkan verin, onunla ünsiyyət qurun.”
“Birinci vəzifə lügət ehtiyatının gənginləşdirilməsidir.”
“Nitkin səslərini düzgün tələfiz etməyi öyrənməlidir.”
“Diyaloji nitki eşitmək və başa düşmək, danışığı davam etdirmək, suallara cavab vermək və müsahibinə sual vermək kimi nəzərdə tutulur.”
“və rabitəlin itkinin ən yüksək forması monolojin itk sayılır.”
“Nitq inkişafı.” https://www.youtube.com/watch?v=EjMix7gAyBY. Transcript summary by WhipScribe, https://whipscribe.com/transcript-pages/nitq-inkisaf.html.