विष्णुसहस्रनामातील वसुदेव, मार्ग, राम-विराम, वैकुंठ आणि प्रणव ही नावे सर्वव्यापी परमेश्वराचे गुणदर्शन आहेत.
सगळीकडे वसलेल्या देवतांना वसु म्हणतात. प्रत्येक दिशेचं ऐश्वर्य, समृद्धी आणि सामर्थ्य जो देतो तो वसुद. आणि ज्याच्यात हे सगळे वसु वसलेले आहेत तो वासुदेव — ज्ञान, सौंदर्य, सामर्थ्य, ऐश्वर्य सगळं ज्याच्याजवळ आहे तो ईश, परमेश्वर; त्यालाच ऐश्वर्ययोग म्हटलं आहे. वसुदेवाचा मुलगा हा प्रापंचिक अर्थ.
ती सूर्याच्या किरणांसारखी आहेत — किरणात सूर्याचे सगळे गुण येतात: उष्णता, प्रकाश, रेडिएशन आणि जीवन देणारी एनर्जी. तरीही सूर्य किती तरी मोठा आणि किरण त्यामानाने खूप छोटं. सूर्य दिसतो, पण आपला आत्मा अदृश्य आहे आणि परमात्माही अदृश्य आहे. किरणं अनेक असली तरी त्यांचा उगम एकच सूर्य.
पाच महाभूतं — पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश — आणि त्यांच्या जोडीला सूर्य, ध्रुव आणि राजा, असे आठ वसु सांगितले जातात. भीष्म हा द्यू नावाचा आठवा वसु. वसूंमध्ये वसलेली शक्ती-संपत्ती विष्णूचीच; म्हणूनच पृथ्वीला वसुधा, वसुंधरा आणि वसुमती अशी नावं आहेत. ध्रुव दिशा दाखवतो, राजाकडे संपत्ती असते.
सगळ्या वृक्षांत मी आहे, कुठल्याही रानटी झाडातही माझं दर्शन घे; पण झाडांत अश्वत्थ म्हणजे पिंपळ विशेष. सगळ्या नद्यांत मी आहे, पण जान्हवी म्हणजे गंगेत सगळ्यात जास्त. मिसिसिपी किंवा यांगत्सेमध्येही तो आहेच — विष्णू भारतापुरता किंवा हिंदूंपुरता मर्यादित नाही. सगळ्या ऋषींमध्येही तो आहे. अक्षरांत अकार, मंत्रांत ओंकार.
विश्वरूप या डोळ्यांनी दिसत नाही, त्यासाठी दिव्य दृष्टी लागते; नाहीतर दोन्ही सैन्यांत उभ्या असलेल्या सगळ्यांना ते दिसलं असतं. म्हणून कृष्ण म्हणतो ददामि दिव्यं चक्षुः — दिव्य चक्षू आणि बुद्धियोग मी तुला देतो, आणि माझा ऐश्वर्ययोग दाखवतो. अर्जुनाने डोळे मिटले, म्हणाला मला हे सहन होत नाही.
वैकुंठ म्हणजे वि आणि कुंठा — कुंठा म्हणजे संकुचितपणा, नॅरोइंग डाउन. स्पेशलायझेशन म्हणजे एकाच गोष्टीत संकुचित होत जाणं, तीही कुंठाच. जो सगळीकडे पसरत जातो आणि जो सगळं आवरून आणतो, दोघांनाही वैकुंठ मानलं आहे — सूर्य सकाळी किरणं पसरतो, संध्याकाळी आवरून घेतो. आत जो आहे तो विष्णू.
अकबराच्या या प्रश्नाला दरबारातल्या कुणालाच उत्तर देता आलं नाही; पंखा हलवणाऱ्या एका साध्या मजुराने उत्तर दिलं — आर्ततेने मारलेली हाक जिथवर ऐकू जाते, तेवढ्या अंतरावर. हाकेच्या अंतरावर. वैकुंठ हे विष्णूचं नावच आहे — त्याचं गाव किंवा वस्तिस्थान नाही, भक्त पोहोचतात असा प्रदेशही नाही.
समुद्राच्या काठाने चालताना वाळूत उमटलेली पावलं बघून त्याला वाटतं, साठ वर्षांचा काठ ओलांडून आलो; वाटेवर दोन जोड पावलं दिसतात. पण जीवनातल्या परीक्षेच्या, संकटाच्या, दुःखाच्या प्रसंगी मात्र दोनच पावलं. तो विचारतो, तेव्हा तुझी पावलं कुठे होती? वरून आवाज येतो — ती माझीच; तेव्हा मी तुला खांद्यावर उचलून नेत होतो.
वारांच्या एका गमतीच्या चर्चेत सोमवार म्हणतो चंद्र माझी देवता, मंगळ म्हणतो मी पवित्र, बुध म्हणतो मी ज्ञानी, शुक्र म्हणतो मी सौंदर्य-प्रेमाची देवता, शनी प्रखर, रवीला माझ्या दिवशी सुट्टी. उरला गुरुवार — तो म्हणतो माझ्या नावातला गुरु म्हणजे श्रेष्ठ; गुरु मधला वार आणि मधला ग्रह, एका बाजूला चार, दुसऱ्या बाजूला चार.
गुरुपौर्णिमेला तो गुरूवर आदळणार म्हणून सगळं जग श्वास रोखून बघत होतं; तेव्हा भारतात सगळीकडे टीव्ही नव्हता, आकाशवाणीवरून काही सेकंदांचा अवकाश असं सांगितलं जात होतं. शास्त्रज्ञांनी सौरमालेवर आणि उपग्रह-दूरसंचारावर परिणामांचे निरनिराळे तर्क मांडले होते. प्रत्यक्षात काहीच झालं नाही — अंगावर डास बसावा तसं. लोक म्हणाले, हा खरोखर गुरु आहे.
“श्री विष्णु सहस्रनाम चिंतनिका. भाग ५.| प्रा. रमेश सप्रे सर यांचं प्रवचन..” https://www.youtube.com/watch?v=luGTc3w32Tc. Transcript summary by WhipScribe, https://whipscribe.com/transcript-pages/recording-19.html.