Хабуул хан Хамаг Монголыг нэгтгэж, Алтан улстай тулалдан ялж, Их Монгол улсын үндсийг тавьсан.
Хамгийн эртний тооцоогоор 1070-аад онд Хайду хаан тэргүүлэн байгуулсан гэж үздэг. Судлаач Рене Груссе мөн 1070-аад онд монголчууд анхны жинхэнэ улсаа байгуулсан гэж бичжээ. Нөгөө хэсэг нь Хабул хааны үеэр буюу 1130 онд байгуулагдсан гэж үздэг бөгөөд энэ хоёр үйл явдлын хооронд жаран жилийн зөрүү байна.
Илтгэгч гурван шалтгааныг дурдсан. Нэгдүгээрт, Хамаг Монгол бол ядуу сул улс биш, цэргийн хүч, дайчин зоригоо харуулах зорилготой байв. Хоёрдугаарт, Хамаг Монголын нэр хүндийг олон улсад өргөж, Алтан улс болон бусад ойр хавийн улс, аймгийн ахлагчаар өөрийгөө хүлээн зөвшөөрүүлэх гэсэн юм.
Төрийн дээд хэмжээний ёслолд Хабул хаан их идэж уусан. Гадагш гарч бөөлжөөд буцаж ирээд Алтан улсын хаанд хундага өргөж, эцэст нь хааны сахлаас нь татан зулгаасан. Мөн татаар нар яагаад бидний эсрэг байдаг вэ гэж шууд асууж, ордныхныг цочирдуулсан тул түшмэд нь түүнийг цээрлүүлэхийг шаардсан.
Алтан улсын хаан араас нь элч илгээж, хан тань дуудаж байна, буцаж ирээрэй гэж хүргүүлсэн. Хабул хаан асуудал хэрхэн эргэж байгааг сайн мэдэж байсан тул танай хаантай тохирох бүхнээ тохирч, ярих бүхнээ ярьж дууссан, сайн салсан хэмээгээд буцаж очих шаардлагагүй гэж үзэн нутаг зүг жолоогоо залсан.
Алтан улс дахин элч илгээж Хабул хааныг барьж авахыг завдсан гэж үздэг. Гэвч Хабул хаан тэднийг архаар дарж, суусан газраасаа хөдөлж ч чадахгүй болтол ундаалгаад бүх элчийг нь хороосон гэж өгүүлдэг. Энэ явдал Алтан улсын ордныг Хамаг Монголын эсрэг дайн зарлахад хүргэсэн.
Зүрчид, монголчуудын хооронд бүтэн таван жил үргэлжилсэн. Хүн ам, зэвсэг, дайны дадлага туршлагаараа Алтан улс давуу байсан ч энэ дайнд монголчууд ялалт байгуулсан. Хабул хаан их цэргийг газар мэдэхгүй болтол чирэгдүүлж, цөөн цэргээр энд тэндээс цохиж, хүнс нь дуусаж ядарсан үед бут цохисон.
Гэрээгээр монголчуудад газар нутгийг хуваан хил тогтоохыг зөвшөөрч, Алтан улс жил бүр үхэр, хонийг хорин таван түмэн буюу илтгэгчийн тайлбараар хорин таван мянга, торго гучин түмэн, бүс гучин түмнийг өгөхөөр тохирчээ. Мөн Си хэмээх газарт орших хорин дөрвөн бэхлэлтийг татан буулгахаар болсон.
Нэгдсэн нэг Хамаг Монголын дотор Хабул хаан монгол талыг, Амбагай хаан тайчууд талыг захирч байжээ. Судлаач доктор Алтан Сухуу үүнийг хоёр гарын тогтолцоо гэж нэрлэсэн: Амбагай баруун хэсгийг, Хабул зүүн хэсгийг тэргүүлж, хаан нь солигддог байсан бөгөөд Амбагайд таш хэмээх цол байсан.
Хабул хааны өвөг нь Хайду хаан. Хайду хааны хүү Баяшонхор догшин, түүний хүүгийн хүү нь Хабул хаан болно. Амбагай хааны угсаа ч мөн Хайду хаанаас гарч, Сэнгүн билгэ хэмээх хүнээр дамжин тайчууд болж салсан тул Хабул, Амбагай хоёр ураг төрлийн холбоотой байжээ.
Онон, Хэрлэн, Туул гурван голын сав газар монгол угсаатны нутгийн төв хэсэг байсан. Судрын чуулганд Онон, Хэрлэн, Халхын хөндий, Хэнтий, мөн Хөх нуур, Бөөр нуур, Хар хад, Иргүй, Өнгө, Хаялга зэрэг газар, түүнчлэн Сэлэнгэ, Баргаас Хятадын хилийн заагтай залгаа нутаг гэж дурдсан.
“Хамаг Монголын Хабул хаан - ИХ МОНГОЛ УЛСЫН ТҮҮХ.” https://www.youtube.com/watch?v=XeTqTCNzn5U. Transcript summary by WhipScribe, https://whipscribe.com/transcript-pages/recording-9.html.